Gnosticisme
Het buitenbeentje binnen |
Een oud familielid
![](../../../../media/gnosticisme.png) |
Mystieke gnostische symboliek
|
De christelijke religieuze beweging die
bekend is onder de naam Gnosticisme had volgens de overleveringen zijn oorsprong in de Joodse gemeenschap van Alexandrië, voor
het begin van de gangbare jaartelling. Deze oorsprong wordt in een aantal
bronnen genoemd, maar is omstreden aangezien er geen echte bewijzen voor bestaan
- alleen vermoedens. De gnostische manier van kijken naar het bestaan
bestaat ook bij een aantal geloofsgemeenschappen in Judea en Galilea in de
vroegchristelijke tijd.
De
gnostiek kende een bloeiperiode in de 2e en
3e eeuw. De term gnosticisme lijkt een
overkoepelende naam, eerder dan dat er een consistente en eenvormige
leerstelling
mee wordt aangeduid. Naast de oude stromingen worden ook de moderne occulte en
esoterische bewegingen tot deze mystieke filosofie gerekend, hoewel voor de
moderne stromingen ook wel de term neognostiek wordt gebruikt. In alle gevallen
wordt het gnosticisme gezien als het buitenbeentje binnen de christelijke
familie dat vooral in de oude tijd kon rekenen op een moordende repressie.
De term gnosticisme, voor het eerst gebruikt in de zeventiende eeuw, is een
afgeleide van het Oudgriekse woord gnosis dat kennis betekent. Hiermee wordt
niet de cognitieve kennis bedoeld die het resultaat is van empirische
waarneming, maar de kennis over God die van binnenuit komt, over het goddelijke en
de spirituele aard van de mens. Woorden als begrip of inzicht komen eerder overeen
met wat gnostici bedoelen dan het woord kennis. De kwalificatie geheime kennis
voor gnosis lijkt ook de bedoeling niet geheel te dekken, omdat het wellicht juister
is om
te spreken van onontdekte kennis. Gnostici hebben als uitgangspunt dat zij -nog-
verborgen kennis hebben over God, de mensheid en de rest van het universum - het
bredere publiek is zich van deze kennis -nog- niet bewust.
De Gnostici onderscheidden zich van hun Christelijke tijdgenoten op een viertal
punten. Voor een gnosticus is zijn relatie met God een persoonlijke relatie,
in tegenstelling tot de communale instelling van de vroegchristelijke kerspels.
Voor een gnosticus is elke relatie met God een waardevolle relatie en hij stond
op grond daarvan tolerant ten opzichte van alle groeperingen, zowel binnen als
buiten het Gnosticisme. Mannen en vrouwen werden als gelijkwaardig beschouwd,
omdat dit ook het standpunt van Jezus zou zijn geweest. Tenslotte is voor
gnostici de verlossing alleen te bereiken door die persoonlijke relatie en
ervaring met God. Als geheel is de mensheid volgens gnostici op weg naar het
omegapunt, de grote dag waarop allen zullen promoveren of degraderen. De Dag des
Oordeels wanneer alleen degenen die het Pad van Transfiguratie zijn opgegaan
zullen worden herboren en terugkeren naar de Schatkamer van het Licht1).
De Roomskatholieke kerk duldde geen alternatieve christelijke leer en zag het als noodzakelijk hun centraal gezag politiek,
militair en ideologisch dan wel theologisch binnen de dogmatiek veilig te
stellen. In een honderdtal jaren na het Concilie van Nicea van 325, waren de aanhangers van de gnostiek vrijwel
uitgemoord, hoewel de vervolging van de
restanten van de beweging tot
halverwege de dertiende eeuw heeft geduurd - de Albigenzenkruistocht. Maar ook
daarna is de gnostische idee nooit echt uitgeroeid geweest. Gnostische
uitgangspunten zijn terechtgekomen in de vrijmetselarij en in de gemeenschap van
de Rozenkruisers. De belangstelling voor de gnostische uitgangspunten kregen
een nieuwe impuls na de ontdekking van de Nag Hammadi
bibliotheek in de jaren veertig van de twintigste eeuw en het Evangelie van
Judas in de jaren zeventig van diezelfde eeuw. Een hernieuwde belangstelling,
naar allerwaarschijnlijkheid als reactie op het centralistisch conservatisme van de
Roomskatholieke kerk en het toenemende individualisme in die periode.
Er zijn in de loop der eeuwen talloze zich gnostisch noemende gemeenschappen ontstaan,
soms noemen zij zich een kerkgemeenschap, die uit de ruif van een veelheid aan
religieuze en mystieke elementen de gewenste keuze maakten. Een zo’n gemeenschap
verklaart een gnostisch christelijke kerk te zijn die gelooft in reïncarnatie,
de dualiteit van God als zowel mannelijk als vrouwelijk en die leerstellingen
aanhangt waarlangs de ziel in een bestaan van negativiteit vorderingen kan maken
in de ogen van God. Aandoenlijk en waarschijnlijk ongevaarlijk, maar met
gnosticisme heeft het weinig meer te maken. Wel met het actueel verlangen naar
individuele spirituele vrijheid en tegelijk met de hang een gemeenschap van
gelijkgezinden te vinden.
Het centraal kerkgezag van Rome heeft alle mogelijke moeite gedaan de vanuit hun perspectief non-conformistische vormen
van de christelijke leer te marginaliseren, zoals
in het geval van de Byzantijns orthodoxe kerk na het grote schisma, of zelfs uit te roeien. De gnostische
beweging en beleving
van de leer van Jezus werd in de eerste eeuwen als een van meerdere stromingen binnen het beginnend Christendom
beschouwd.
Gnosticisme en Katholicisme zijn oude familieleden, waarbij de Orthodoxie het
verstoten familielid en het Protestantisme het nakomertje is.
De derde eeuwse Alexandrijnse wijsgeer Plotinus was een tijdgenoot van de oorspronkelijke
gnostici. Hoewel zijn denkbeelden van invloed zijn geweest op het gnosticisme,
wees Plotinus het gnosticisme af. Zij zijn “degenen die zeggen dat de
Demiurg van deze wereld slecht is en dat de kosmos slecht is” [Enneaden II,
9]. Hij kon zich daar niet in vinden.
De gnostische perceptie
Het collectief kenmerk van de diverse
gnostische groepen en stromingen is het geloof dat de weg naar de verlossing
van de ziel uit de materiële wereld die van de esoterische intuïtieve
kennis ofwel gnosis is. Die materiële wereld is niet rechtstreeks de
schepping van God, maar van een onvolmaakt intermediair wezen die de
Demiurg2)
wordt genoemd. Vrij algemeen wordt in gnostische kringen de Demiurg niet
zozeer beschouwd als onvolmaakt,
zoals bij Plato, maar als het kwade met namen als Saklas, Samaël, of Yaldabaoth en soms ook
Jahweh. De Demiurg is de God van een lagere wereld, een schepping van
vergankelijkheid. De God van de bovenwereld is de God van onze ziel in een
bestaan waar de tijd niet bestaat. Om tot die God op te kunnen stijgen dient de
Gnosticus de gnosis te bereiken, kennis die nieuwsgierigheid, filosofie en
metafysica, cultuur en de geheimen van de geschiedenis en het universum in
zich verenigt.
De God van de bovenwereld wordt soms geïdentificeerd met Zurvan, de
sekseneutrale vader/moeder van de goede god Ahura Mazda en de boze god Ahriman in
het Zoroastrisme -Zarathoestra-. Soms worden in het Gnosticisme Egyptische en Joodse
wortels vermoed, maar de geleerden zijn het er vrij algemeen over eens dat
de echte oorsprong ligt in het vroege Christendom, als aparte sekte
tegenover die groeperingen waar de Christelijke kerk van Rome uit is
voortgekomen. De God van de bovenwereld kan namen hebben zoals Pleroma
(volheid, totaliteit) en Bythos (diepte, diepgang). Naast deze God van de
bovenwereld zijn er
goddelijke wezens die de Aeonen werden genoemd, herkenbaar als
aspecten van de God van waaruit ze voortkwamen. De Demiurg creëerde eveneens een
groep wezens, de Archons, die over de materiële wereld heersen en
belemmeringen opwerpen voor de zielen die daaruit willen klimmen. Aldus de
gnostische leer.
Dat goden afgezanten creëren die ofwel goede dan wel kwade bedoelingen
hebben, is geen nieuwigheid van het gnostisch denken. De religie van Ishtar
-ook gekend als Inanna, Ashtoreth, Asherah of Isis- is
een van de oudst bekende religies -3000 bce,
Uruk, Oost Semitisch Akkâd,
Assyrië en Babylonië-. Ishtar was de godin van de liefde, vruchtbaarheid
en seksualiteit, terwijl zij ook de godin van de oorlog was. Doorgaans
verslond zij na de daad haar minnaars -de oer hoer van Babylon-. Zij liet zich begeleiden door een
schare demonen die van gunstige invloed dan wel ongunstige uitwerking konden
zijn, al naar gelang men Ishtars passie kon winnen. Ook Ishtar zelf kon een
welwillende godin zijn of een mens ten gronde richten. De oeroude
echo van millennia aan goede en slechte geesten is ook te horen in de laatste godsdienst,
de Islam. Volgens de Islam heeft ieder mens engelachtige wezens in zijn
nabijheid, een Malika die hem het goede ingeeft en een Djinn die hem het
kwade influistert. De academici koppelen het gnosticisme dan wel aan het vroege
Christendom, maar geen enkele godsdienst in het Semitisch cultuurgebied
heeft zijn eeuwenoude grondvesten verloochend en gesloopt, ook het Christendom niet.
Sterker, het lijkt er op dat de ontwikkelingen door de millennia heen niet
meer dan accenten deed verleggen al naar gelang dat politiek beter
uitkwam, eerder dan veranderingen deed initiëren die de aard van het fenomeen religie
wezenlijk moderniseren. Zo kon de idee van de Christus die de
mens terugleidt naar de ene liefhebbende God pas werkelijk aanslaan toen de
Romeinse keizer Constantijn [280-337] in
Christus' teken de veldslag bij de Milvische brug won
[312], maar niet eerder dan dat Constantijn bij het Concilie van Nicea
[325] de Christelijke canon had kunnen bepalen. Vermoedelijk was het Christendom
zonder deze keizerlijke goedkeuring een even
marginale sekte gebleven als het Gnosticisme.
![](../../../../media/milvianbridge.jpg)
Constantijn de Grote heeft een visioen voorafgaand aan de Slag bij de Milvische brug
Na de vierde eeuw verzonk het
gnosticisme in de obscuriteit en is er weinig meer
bekend dan wat door tegenstanders ervan werd
beschreven. De belangstelling voor het gnosticisme herleefde toen
Engelse reiziger-onderzoekers uit Egypte terugkwamen met tot dan toe
onbekende manuscripten. In 1769
verscheen de Bruce Codex en voor 1785 De Askew
Codex, ook genaamd de Pistis Sophia. Daarop inhakend betoogde Charles
William King [1818-1888] in zijn boek
“The Gnostics and Their Remains”
[1864] dat de oorsprong van het
gnosticisme in het Verre Oosten moest worden gezocht, in met name het
Boeddhisme, eerder dan het gnosticisme te beschouwen als een westerse
ketterij. Deze hypothese werd omarmd door Madam Blavatsky, maar
juist verworpen door haar secretaris George Robert Stowe Mead
[1863-1933] die meende dat Kings werk grondigheid
en deskundigheid miste. Na een reeks visioenen herontdekte de Franse bibliothecaris
Jules-Benoît Stanislas Doinel du Val-Michel
[1842-1903], kortweg Jules Doinel, documenten die teruggrepen op de Bons Hommes -de Katharen
van
Zuid-Frankrijk en Noord-Italië-. Gebaseerd op deze Kathaarse documenten en het Evangelie
van Johannes richtte hij in het najaar van
1890 in Parijs de Eglise Gnostique op. Doinel
verklaarde daarbij plechtig dat het tijdperk van de Gnosis was hersteld. De
liturgie van de diensten was gebaseerd op Kathaarse rituelen, waarbij de
geestelijken zowel mannelijke als vrouwelijke bisschoppen of sophias waren.
In 1908 ging de Eglise Gnostique op in de
Eglise Gnostique Universelle, een organisatie die daarvoor
nog de Eglise Catholique Gnostique heette.
Een van de bekendste protagonisten van het gnosticisme in de moderne tijd was de Zwitserse
psychiater Carl Gustav Jung [video]
[1875-1961],
de grondlegger van de analytische psychologie. Jungs belangstelling voor
filosofie en het occulte leidde ertoe dat velen hem als een
mysticus beschouwden. Zijn invloed op de psychologisering van religie, spiritualiteit en
op de New Age beweging is zeer groot geweest. Na een mystieke gewaarwording die
hij zijn ontmoeting met het onbewuste noemde, zocht hij onderbouwing voor
zijn esoterische ervaring. Die vond hij in het Gnosticisme en de alchemie die hij
beschouwde als een voortzetting van het gnostisch denken. Hij maakte
extensief gebruik van een verhandeling over de Pistis Sophia van George Robert Stowe Mead. De twee
hebben elkaar tot tweemaal toe in prettige samenwerking ontmoet in Londen en
Zürich. Jung zag het gnosticisme niet als het samengaan van verschillende
mythen en theologische doctrines, maar als
de consequentie van innerlijke beleving. Jung meende dat het verklaren
van het gnosticisme vanuit zijn historische achtergronden geen recht deed
aan de gnostische ideeën en dat een verklaring vanuit psychologisch perspectief
volgens hem zinvoller was. Jung zag zijn analytische psychologie niet als een
hedendaagse versie van het gnosticisme, maar als de hedendaagse tegenhanger
ervan. Jung beschreef verder een reeks van mystieke ervaringen in de winter van
1916-1917 die hem inspireerden de Septem Sermones
ad Mortuos, Zeven Preken aan de Doden, te schrijven. De Jung
stichting was
instrumenteel in de aankoop van een reeks manuscripten die afkomstig waren
uit Egypte en die hun weg hadden gevonden naar de Verenigde Staten. De
Nederlandse historicus Gilles Quispel
[1916-2006] wist ze met behulp van deze Jung stichting te verwerven en
de manuscripten werden vanaf dan de Jung Codex genoemd, Codex I in de Nag Hammadi bibliotheek.
Door tegenwerking van de Egyptische autoriteiten heeft het tot
1956 geduurd voordat er op voorspraak
van koningin Juliana van de Nederlanden uit kon worden gepubliceerd.
De vondst van de Nag Hammadi bibliotheek3)
in 1945 was van groot belang voor het
gnosticisme in de moderne tijd. Voor het eerst had men een substantiële
collectie gnostische geschriften in handen uit de tijd van de gnostici zelf.
Het Evangelie van Thomas is een van de belangrijkste documenten daaruit
en is geschreven in het Koptisch, de voor zover bekend laatste vorm van het
Egyptisch van de farao’s. Of het Evangelie van Thomas, en twee andere
belangrijke teksten als het Evangelie van Philip en het Evangelie van de
Waarheid, werkelijk Gnostische teksten waren, wordt door een enkele exegeet
betwijfeld. Irenaeus van Lyon [130-202]
echter heeft ze wel als zodanig benoemd in zijn kritiek op de Valentiniaanse
Gnostici en zijn verdediging van de kerk van Rome. Ook Hippolytus van Rome
[170-235] refereert aan het Evangelie
van Thomas, maar misschien was dat ook omdat hij een leerling van Irenaeus was.
![](../../../../media/gospthomas.jpg) |
Papyrus Oxyrhynchus, Het Evangelie van Thomas |
Het Evangelie van Thomas
is wezenlijk anders dan de Bijbelse evangeliën van
Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes. De verwachtingen over het hemels koninkrijk
worden vanuit een volstrekt andere invalshoek geformuleerd. In de Bijbel is
de eindtijd nabij en wordt Jezus op aarde terug verwacht. De gelovigen en
ongelovigen zullen dan worden gescheiden en de ongelovigen zullen in het
verderf worden gestort. Het duizendjarig vrederijk zal dan op aarde zijn
voordat iedereen naar de hemel vertrekt. Het einde der tijden is echter nog steeds niet
gekomen, hoewel met name rond elke millenniumwisseling onheilsprofeten
opstaan die beweren dat het einde der tijden nabij is. Johannes varieert op
het letterlijk einde der tijden door te stellen dat het hemelse rijk na de dood zal
worden ervaren, maar dan toch alleen voor gelovigen. Alleen bij Lucas krijgt het
koninkrijk Gods een enigszins andere welhaast gnostische inhoud. Hij stelt dat de eindtijd al
gearriveerd is, maar dat de mensen het niet waarnemen. Maar ook Marcus ziet
de verlosser terugkomen op een wolk. Het Evangelie van Thomas ligt dicht bij dat van Marcus, maar is van een meer esoterische aard - het
benadrukt de spirituele aard van het koninkrijk. De visie dat de eindtijd al
is gearriveerd en is uitgespreid over de aarde, terwijl de mensen het
niet herkennen, is bij Thomas geen geloofskwestie, maar een kwestie van
innerlijke visie en beleving, van gnosis. Op een geheel ander punt verschillen de
Bijbelse evangelisten eveneens wezenlijk van Thomas. In het evangelie van Thomas zijn
mannen en vrouwen in de ogen van Jezus gelijk. In de
114e
en laatste uitspraak in het
Evangelie van Thomas vraagt Simon Petrus aan Jezus om Maria Magdalena van hun samenkomst
weg te sturen. Jezus wijst hem echter terecht door te zeggen dat hij haar een
positie zal geven gelijkwaardig aan die van mannen.
Het Evangelie van Filippus is een verzameling van gnostische leerstellingen
en reflecties, een gnostische bloemlezing. De tekst is wellicht het meest
bekend als bron voor de veronderstelling dat Jezus getrouwd was met Maria
Magdalena. Het oude Griekse manuscript beschrijft Jezus en Maria Magdalena
als koinoonos of levensgezellen, waaruit een intieme relatie kan blijken,
maar ook spiritueel partnerschap. "Er waren er drie die altijd optrokken met
de Heer: Maria, zijn moeder, en haar zuster, en Magdalena, degene die zijn
metgezellin heette. Zijn zus en zijn moeder en zijn metgezellin heetten
allen Maria." Een groot deel van het Evangelie van Filippus houdt zich bezig
met gnostische visie op de oorsprong en de aard van de mens en de
sacramenten van doop, zalving en vooral het huwelijk. Het doel van de komst
van Christus is het herenigen van Adam en Eva, zegt dit gnostisch evangelie.
De scheiding van Eva uit Adam wordt als oorzaak van alle kwaad gezien, omdat
daarmee de van oorsprong androgyne mens Adam beroofd werd van zijn ziel,
Eva. Zoals man en vrouw zich in het bruidsvertrek verenigen, zo verenigt ook
Christus Adam en Eva in het spirituele bruidsvertrek, symbool van de
hereniging van de mens met zijn goddelijke vonk. Het Evangelie benadrukt het
sacramentele karakter van de omhelzing tussen man en vrouw in het
bruidsvertrek, een archetypische weergave van de spirituele eenheid. In deze
context maakt het vervolgens niet uit of Jezus en Maria Magdalena als
koinoonos man en vrouw dan wel spirituele partners waren, ze kunnen beide
zijn geweest. Overigens waren ze inderdaad echtgenoten en hadden twee kinderen, een
jongen en een meisje, en woonden in Kapernaüm, zei dit terzijde. Een duidelijke
demonstratie van het gnostisch karakter van dit
evangelie is te lezen in de uitspraak, "Degenen die zeggen dat ze zullen
sterven en dan herrijzen, vergissen zich. Als ze niet eerst de opstanding
ontvangen terwijl ze leven, zullen ze niets ontvangen wanneer ze sterven."
Deze tekst is in lijn met een tekst elders in de Nag Hammadi die zegt dat degenen die denken dat Jezus stierf en daarna herrees,
zich vergissen. Jezus verrees -de gnosis of geest werd hem vaardig- eerst en
stierf later. Over het ontvangen van de gnosis is ook deze uitspraak
herkenbaar, "Degenen die ontvangen in de naam van de vader, de zoon en de
heilige geest [zijn] niet langer een christen, maar [zijn] Christus."
Het Evangelie van Filippus stamt waarschijnlijk uit het einde van de tweede
eeuw en was
oorspronkelijk deels in het Aramees, de moedertaal van Jezus, en deels in het Grieks geschreven,
vermoedelijk in Syrië, voordat het in het Koptisch werd vertaald.
Het Evangelie van de Waarheid is van de hand van Valentinus, een christelijk
geestelijke, geboren rond 100 in
Egypte. Na een mystiek visioen -in intensiteit vaak vergeleken met Paulus'
visioen op zijn weg naar Damascus [Handelingen van de Apostelen
9, 1-22]- maakte hij naar eigen zeggen de keuze voor de rede boven de
christelijke mythologie. Hij plaatste zichzelf daarmee in de rij van
gnostici en buiten de kerk van Rome. Dit evangelie bespreekt de opkomst van het onvolkomen kwade,
de Demiurg, die de macht heeft kunnen veroveren door angst te zaaien. Angst die ontstaat
omdat de mens onwetend is over hoe zijn verlangen tot de Vader
terug te keren inhoud en vorm te geven. Jezus is door God gezonden om die onwetendheid op
te heffen. Jezus is, nog steeds volgens het Evangelie van de Waarheid, de leraar die de
gevestigde schrijvers en leraren in
verwarring bracht door ze te ontmaskeren als de dwazen die door de wet te
analyseren de wereld proberen te
begrijpen. Meer dan waarschijnlijk worden hier de
Mozaïsche wetten bedoeld. De dwaze schrijvers en leraren van het kwade
onvolkomene konden Jezus' kritiek niet accepteren en nagelden hem aan een boom.
Gnostici vonden elkaar in een bepaalde interpretatie van de geschriften. Zo
had Jezus gepredikt dat de goede herder de hongerigen voedt en de
vermoeiden rust geeft. Gnostici begrepen deze Bijbelpassage als het voeden van de geestelijke honger
en rust geven aan hen die de wereld moe zijn. De tekst bevat een
beschrijving van hoe de rust te bereiken door gnosis. Zoals in sommige andere
gnostische teksten kunnen in deze tekst ook aanwijzingen worden gevonden die de
predestinatie verkondigen.
Het Evangelie van Judas is een gnostische tekst over het leven van Jezus en zijn apostelen, in het bijzonder Judas Iskariot.
Judas wordt in dit evangelie niet afgeschilderd als de verrader van Jezus,
zoals in de Bijbelse teksten, maar juist als een vroom en gelovig man die
ondanks zichzelf deed wat Jezus van hem verlangde, hem overleveren aan de
Romeinen. Het document vertelt dat Jezus het verloop van de gebeurtenissen
die tot zijn dood hebben geleid zelf heeft gepland. Deze voorstelling van zaken
strookt met de notie in sommige vormen van het gnosticisme die zegt dat het
menselijk lichaam de gevangenis van de ziel is en dat Judas Jezus wil
gehoorzaamde
door hem te helpen de ziel van zijn fysieke beperkingen te bevrijden. Het
evangelie van Judas beschrijft dat de andere discipelen geen notie hadden
van
Jezus' ware leringen. Integendeel, het stelt dat zij het ware evangelie niet
kenden en dat Jezus het alleen vertelde aan Judas Iskariot, de enige onder
de discipelen die behoorde tot de "heilige generatie met een onsterfelijke
ziel". Andere gnostische uitgangspunten in het Evangelie van Judas: Jezus werd gezonden als de Zoon
van de ware God. Zijn missie was om te laten zien dat de verlossing ligt in
het verbinden met de God in de mens. Door het omarmen van de God in ieder
mens kan
de mens terug naar de onvergankelijke rijk. Van cruciaal belang is het
begrijpen van Jezus' dood. De andere evangeliën beweren dat Jezus moest
sterven om te boeten voor de zonden van de mensheid, met name de erfzonde. Het evangelie van Judas
beweert dat dit soort plaatsvervangende
rechtvaardigheid de idee is van de lagere
goden en engelen, de demiurg. De ware God is genadig en eist geen offer. In
het evangelie van Judas, is Jezus' dood gewoon de manier om het rijk van het
incarnatie te verlaten en terug te keren naar de lichtende wolk. Het Evangelie
van Judas werd veroordeeld door Irenaeus in zijn antignostische werk
Adversus Haereses, Tegen Ketterijen, geschreven in ongeveer
180.
Dit zijn de korte samenvattingen van een aantal gnostische hoofdwerken uit de Nag
Hammadi bibliotheek en als zodanig niet meer dan een impressie en
ontoereikend om een gefundeerde mening op te baseren. Zoals overal
in deze boeken zijn de teksten eerder een uitnodiging zelf verder te
studeren dan ze voor zoete koek aan te nemen. Dit principe hebben deze
boeken gemeen met het Gnosticisme, maar nog meer met de zienswijze op het leven
van de ervaringsdeskundige. Een mens is zelf verantwoordelijk
voor wat hij weet en niet weet en er is niemand die hij de schuld kan geven voor
zijn situatie, van erfzonde tot en met (pre)destinatie. De enige
manier om uit een ongewenste situatie te komen is educatie, jezelf
ontwikkelen. Het afwerpen van
het juk van de heerser, van de Oude Geest, is daar welhaast vanzelf een
gevolg van. Spirituele en
materiële educatie, want de kennis van de materiële wereld is zeker zo
belangrijk als de kennis van spirituele wereld. Zo lang men op aarde is, is
de beste situatie die van het evenwicht tussen materie en spiritualiteit, zodat men de materiële wereld niet
ervaart als een gevangenis, maar als een uitbundig scala aan mogelijkheden en een voorbereiding op het verdere leven
na de materie. Zo zeggen niet het Gnosticisme, maar deze boeken.
De verdwaling
De polemiek tussen
Christenen en Gnostici is een zeer oude polemiek die ondanks zijn
anciënniteit vandaag
nog steeds wordt gevoerd. Terwijl de beide zijden destijds al met elkaar
spraken in
onvergelijkbare grootheden, is heden ten dage ook een
belangrijk
deel van de christelijke symboliek en de gnostische symboliek in het
onbekende geraakt, of is de interpretatie ervan door de eeuwen heen
veranderd. Het is alsof de groeperingen met elkaar redetwisten in dode
talen. Het is alsof twee partijen elkaar de juiste kennis over de aard van
de maan betwisten, terwijl geen van beiden weet dat er daar al lang mensen
hebben gelopen. Alsof men betwijfelt of een object
zwaarder dan lucht kan vliegen, terwijl hele volksstammen zojuist een intercontinentale
vlucht hebben geboekt.
Christenen en Gnostici voerden een polemiek om de juistheid van het
geloof in een tijd die in geen
enkel opzicht meer lijkt op de onze. Het was een tijd waarin theologie, ideologie en
politiek in elkaar overliepen, een tijd waarin een religie alleen kon
overleven wanneer het de staatsgodsdienst werd, waarin de staatsgodsdienst
en de staatsideologie identieke grootheden waren. Het was de tijd van voor
de scheiding van kerk en staat. Alle andere denkbeelden dan die
gesanctioneerd door de staat konden, al of
niet getolereerd, niet verder komen dan de status van sekte. Zo is het met
het Jodendom verlopen, zo is het met het Christendom verlopen en zo verliep
het met de Islam. Wanneer men het Hindoeïsme in zijn meest gevorderde
ontwikkeling
beschouwt, met Brahma als abstracte centrale godheid, dan kan worden
geconcludeerd dat de latere ontwikkeling waarin Krishna de centrale godheid
werd binnen de trimurti -Brahma, Krishna en Sjiva- een intellectuele
terugval betekende. Een abstracte god is politiek ideologisch onwerkbaar, terwijl een concrete god
als Krishna die
de mens beoordeelt en aan wie de mensen hun aanhankelijke liefde kunnen betuigen
voor de machthebber
hanteerbaar is.
De staat bestaat primair om de economische belangen van zijn inwoners te
behartigen. Dat deed de staat altijd door oorlog te voeren met andere staten die
deze belangen schaadden en dat doet de staat nog steeds door handelsakkoorden te
sluiten en in het kielzog daarvan allerlei culturele aspecten uit te
wisselen. Religie hoort daar niet bij. Een staat kan wel zeggen dat zij
handelt op basis van zuivere christelijke normen en waarden of op basis van
de regels van de profeet, maar dat zijn wapenspreuken die gebezigd worden
ten bate van alleen binnenlands gebruik. Men
ziet dan ook steeds dat wanneer een staat de ideologische en religieuze regels wel als leidraad
hanteert in het internationaal verkeer, die staat geïsoleerd raakt. Religie is altijd een intern drukmiddel om de eigen bevolking
te kunnen sturen - zo is het sinds mensen heugenis geweest. Wanneer zoals
steeds meer het geval is de bevolking, of een deel daarvan, niet
meer ontvankelijk blijkt voor argumenten van religieuze aard, dan blijft het politiek
ideologische aspect toch actueel. Zo is in de kapitalistische westerse
wereld het economisch eigen gewin het meest belangrijk, terwijl voor
bepaalde eigen bevolkingsgroepen de staat de christelijke grondbeginselen tot
onveranderbare waarden verklaart - in kerkelijke of ontkerkelijkte vorm.
Religie is een zoethouder en de meest wankele basis om een ethisch
doordacht en doorvoeld leven op te
bouwen. Om een gewetensvol en zo zuiver mogelijk leven te leiden, volgt men
het best daarom niet de denkbeelden van voorouders van duizenden jaren her. Niet
alleen vanwege hun ouderdom als zodanig en omdat alles maar enorm modern moet zijn
in onze tijd. Al lezend in de geschriften van de ouden immers komt men massa’s
interessante en misschien wel inspirerende gedachten tegen. De denkbeelden
van de voorouders kunnen het best niet worden gevolgd, omdat men sowieso
nooit moet volgen. Laat nooit een ander bepalen wat je moet denken of doen.
Maar vooral ook de verdwaling is reden genoeg om de ouden kritisch te beschouwen.
De theorema’s van de ouden zijn in alle gevallen het product van eeuwen van
machtspolitiek. Daarbij kan niemand er zeker van zijn of de Boeddha dit of
dat wel precies zo heeft gezegd en bedoeld in wat er staat opgeschreven. Hebben zij die het hebben
opgetekend zuivere bedoelingen gehad, hebben zij misschien een fragment
eigen wijsheid willen inbrengen, of stonden zij onder druk van de
machthebber
een voor de staat gunstige interpretatie op te schrijven? In
alle gevallen zijn de woorden van de wijze pas vele
jaren later opgetekend
en was de codificatie een vereiste van de machthebber om de religie tot een
staatsaangelegenheid te maken.
De mensen van eeuwen her stelden zich dezelfde vragen als de moderne mens
zich stelt. Vragen over leven en dood, vragen over de oorsprong en het
waarom. Het is buitengewoon interessant om te lezen met welke antwoorden de
Ouden
kwamen en tegelijk kunnen die antwoorden alleen maar gedateerd zijn, omdat die
werden gegeven in een wereld met een andere, soms primitievere, mentaliteit,
een andere manier van denken. In die tijd werden de vragen beantwoord zoals
die moesten kunnen gelden voor het collectief, de gehele geloofsgemeenschap.
Zoals sinds de oude Grieken de idee van democratie een wezenlijke
verandering heeft doorgemaakt en de dagelijkse praktijk ervan in geen enkel
opzicht meer lijkt op de praktijk van onze geestelijke voorouders, zo zijn
de antwoorden op
filosofisch en religieus niveau in de moderne wereld zodanig veranderd dat men door de
antwoorden van de Ouden aan te hangen slechts kan verdwalen. Men kan dubbel
verdwalen door voor slechts een van de oude richtingen te kiezen in plaats
van alle te bestuderen. De moderne
tijd brengt andere noden naar voren. In de moderne tijd wil het individu los
van het collectief een antwoord op de grote vragen hebben.
Juist om deze reden lijkt het gnosticisme een veel interessanter denkwijze
te bieden dan de gevestigde religies.
Deus ex anima
Een gnosticus heeft een persoonlijke
relatie tot God. Maar hij moet als het ware het niveau van de Demiurg
vermijden of ontduiken om tot die relatie te kunnen komen. De Demiurg staat immers voor
alles was in het bestaan onvolmaakt en zelfs slecht is, iets waarin een mens
zichzelf moet verbeteren of zelfs tegen moet vechten. In het gnosticisme
wordt nauwelijks een echte verklaring gegeven voor het bestaan van de Demiurg. Bij
Plato is de Demiurg een intermediair figuur. De mens kan immers de
volmaaktheid van de goden met zijn zintuigen niet begrijpen. Hij kan ze niet
waarlijk waarnemen. Om dit inzichtelijk te maken
creëerde Plato het beeld
van de grot. In die grot zit de mens, een gevangene, met zijn rug naar het licht dat de opening van de
grot binnenvalt. Wat er zich in het licht buiten de grot bevindt kan hij
niet rechtstreeks waarnemen, maar alleen door de silhouetten en schimmen die op de achterwand van de grot worden
geprojecteerd. Het zijn niet de ware dingen die de mens waarneemt, meende
Plato, maar
slechts voor de mens bevattelijke projecties4).
De Demiurg stelde de wereld
samen die door de mens kan worden waargenomen. Hoewel onvolmaakt,
streeft de Demiurg ernaar de wereld zo goed als mogelijk is te construeren.
Plotinus identificeerde de Demiurg in het pantheon van de Griekse goden met
Zeus (Dyeus).
Overigens komt het beeld van de grot terug binnen de
kwantummechanica. In 1993 postuleerde
de Nobel laureaat professor Gerard 't Hooft het
holografisch principe. Dit principe zegt het omgekeerde van wat Plato
beweerde. Wat de mens waarneemt in een tweedimensionaal universum is een
holografische projectie van een bron die buiten onze waarneming en ons
voorstellingsvermogen ligt. Daardoor kan worden verklaard waarom
kwantumdeeltjes in en uit de realiteit lijken te springen. De mens neemt
deeltjes waar uit een extra dimensie, die het vlak van de menselijke
dimensie passeren, er in en er weer uit stuiten. De baan van een deeltje is
daardoor niet te berekenen. Op kwantumniveau
is zodoende niets zeker -Heisenberg-. Wij allen leven bijgevolg in een -door
onbekende en niet waarneembare oorzaak- vanuit een andere dimensie gecreëerd hologram en het is de
waarneming van de mens die van het geheel solide werkelijkheid maakt - bij
Plato was niet de waarneming van de mens de werkelijkheid, maar was de bron de
werkelijkheid.
Gnostici hebben het platonische idee van de Demiurg overgenomen in hun mystieke filosofie.
De Gnostici ten tijde van Plotinus in het derde eeuwse Alexandrië waren
mogelijk Sethianen5).
Zeer waarschijnlijk een samengaan van Joodse en Egyptische wijsheid in een hellenistische wereld op het kruispunt van vele
ideologieën en theologieën. De verwantschap die gnostici met het beginnend
Christendom voelden ligt voor de hand, aangezien in het Christendom een
prominentere rol is weggelegd voor de duivel, de kwade Demiurg. De Joodse
Jahweh was een wrekende God, terwijl de Christelijke God als een
liefhebbende God werd voorgesteld. De wrekende God was voor de Gnostici de
waarlijke Demiurg, terwijl Jezus de mens kon leiden naar de ware God via
transfiguratie. De
christusfiguur kon dan de verbinding vormen tussen de gnosticus en de
liefhebbende bron, zo de Demiurg vermijdend of ontduikend. Het is Jezus die mens er aan herinnert wie hij werkelijk
is, de dolende geest die uit zijn coma moet ontwaken6).
Echter, wie nu gelooft in de leerstellingen
van de Ouden en de Demiurg ziet als het kwade verdwaalt en laat zich inperken door
de tijdgebonden ideeën van mensen
die duizenden jaren geleden zijn gestorven. Is dat individualiteit?
Wie de gnostische feilbare Demiurg verwerpt
kan dat alleen doen door het kwaad te verwerpen, verwerpen dat het kwaad een
aspect is van het menselijk bestaan. Wanneer men de gnostische Demiurg als
kwade genius verwerpt, dan verwerpt men nog niet de Demiurg van Plato en
Plotinus. Wie de Demiurg van Plato en Plotinus verwerpt, verwerpt daarmee nog
niet de idee van de Demiurg, maar alleen de idee van Plato en Plotinus. Wat
deze mensen -Grieken, Gnostici en vroege Christenen- en hun ideeën verbindt
is hun tijd, hun basishouding ten opzichte van wat mogelijk de oorsprong van
alles en dus ook van de materiële wereld kan zijn. Oordelen als goed en
kwaad -gnostici- en volmaakt en onvolmaakt -Plato en Plotinus- geven een
basishouding weer die tot het verleden zou moeten horen en dat ook is voor
wie de waarde van het leven -elk leven- erkent. Oordelen over de aard en waarde
van het leven zonder het leven volledig te begrijpen, is als duiken in water zonder
daar de diepte van te kennen - niet
zo slim.
Een religieus persoon maakt voor zichzelf het helder denken vrijwel onmogelijk. Een
religieus persoon levert een deel van zichzelf uit dat door een ander kan
worden bestuurd. Een religieus persoon maakt zich afhankelijk op juist dat
vlak dat hij het meest ferm in eigen handen zou moeten hebben. Een religieus persoon
is bang God in eigen persoon te ontmoeten, niet ongelijk de atheïst die hem
-mogelijkerwijs uit vrees- ontloopt. De atheïst heeft niet zoals de theïst een deel van zichzelf uitgeleverd,
maar heeft dat deel geamputeerd, in de hoop wat hij overhoudt wel te kunnen
begrijpen. Zowel
de gelovige als de ongelovige zijn inherent behoorlijk ziek wanneer zij zich
blind steken in zelfverminking. Wie de wereld wil zien, kan het best eerst
zichzelf genezen.
De wrekende God die je verstikt in regels, de Messias die je al of niet in
transfiguratie terugleidt tot de liefhebbende God, de Engel Gods en de Profeet die
je aanzetten tot onderwerping, de Avatar van God Krishna die je
reïncarnerende examens
afneemt voor je wordt toegelaten tot de hoogste hemel, zij allen behoren tot
een voorbije wereld, een voorbije wereld waarin werd beoordeeld en
geoordeeld - de wereld van de patriarch. Voor de wereld van de patriarch was er de
wereld van de matriarch. Beide werelden waren gebouwd op dominantie. De dominantie van wie dan ook borduurt voort op het
gedachtepatroon van de Oude Geest, het Luciwher paradigma, het principe van
hiërarchie, leiderschap en ondergeschiktheid. Het principe van de
onvolmaaktheid, Demiurg of niet, leidt tot de houding van de ondergeschikte en
het is de leider, de deus ex machina die ons allen daaruit zou moeten verlossen.
Het archetype van de verlosser is een onecht en daarmee duivels concept - hij die ons leidt naar
transfiguratie zal ons verlaten in een doodlopende weg.
Het duivels concept -niet het slechte, maar het afleidende of misleidende-,
is die dimensie van het Luciwher paradigma die leidt tot
onderdanigheid, volgzaamheid en zelfverminking,
waarvan ieder zich zelf kan genezen. Het is het zelfhelend vermogen dat de
zin van het leven belichaamt, het doel van het bestaan incarneert - herken
zo de deus ex anima, de God van het leven. Hoe je
jezelf geneest bepaal je zelf, want niemand kan het je vertellen - laat je
dus niet
leiden door goeroes van welke gezindte dan ook - ook niet door dit boek. Wie voorgoed wil onverdwalen
en de weg naar genezing en deprogrammering inslaat kan
de wereld liefde geven.
Relikwieën van de dood
Het is een mooie gedachte, door kennis
bevrijd worden uit de gevangenis van het lichaam om terug te keren naar de
vader en te leven tot in de eeuwigheid. Helaas hebben de gnostici het
nergens ooit aannemelijk gemaakt dat het materieel bestaan een gevangenis is, of
als
zodanig moet worden beschouwd. Terwijl het leven soms kan aanvoelen als een
gevangenis, hangt dit meestal samen met de eigen situatie - materieel of
intellectueel. Hoewel materiële rijkdom het gevoel van opsluiting verlicht
maar uiteindelijk niet kan voorkomen, geeft het scholen en opleiden van
jezelf een bevrijdend gevoel uit de gevangenis die mensen neigen te creëren
- de gevangenis, dat zijn de anderen. Nergens levert een gnosticus het bewijs dat de
Demiurg het falende en daardoor het kwade is, noch is er zelfs maar een
aanwijzing daarvoor te vinden in de gnostische liturgische filosofie -
beweringen.
Evenmin wordt ergens plausibel gemaakt dat inderdaad sommigen de gnosis zullen ervaren
of bezitten en anderen, zoals de meerderheid van de discipelen van Jezus,
het inzicht en de kennis zullen ontberen en met het afsterven van het
lichaam ook de geestelijke dood zullen sterven. Als in elke religie en
filosofie is het principe van het verschil, vaak
zelfs de dichotomie, en de hiërarchie het leerstellig uitgangspunt binnen
het denkraam van de Ouden. Wees op je hoede voor hen die verschil maken! Wanneer er sprake is
van zij die gered zullen worden en zij die zullen worden verstoten, in welke
vorm dan ook,
dan weet je zeker dat
je van doen hebt met de imaginaire relikwieën
van de dood, de vermeende veroordeling door de Oude Geest, het Luciwher paradigma
dat je van je innerlijke weg weghoudt. Dit mag men personifiëren als een
vooropgezette actie van Luciwher de gehoornde Satan,
maar dichterbij de waarheid is het om Luciwher de Satan, die niet het kwade
is, te zien als het
oerprincipe van en de ruimste naam voor de mens. Op die manier is het niet
de buitenstaander met de slechte bedoelingen, of de voorouder die vruchten
van de verboden boom at, die men de schuld kan geven van het lijden, maar is
het de materieel verknochte mens
zelf die de innerlijke
zoektocht naar de oorsprong verhindert. Logischerwijs zal een mens zich
eerst van deze verknochtheid dienen te bevrijden, zich eerst moeten zien los
te maken, soms langzaam zien los te weken, van het Luciwher paradigma.
De mens is niet slecht, dat is een achterhaald begrip in de liturgie van de
Ouden waardoor men in het heden kan verdwalen. De mens is niet slecht, maar ziek, soms doodziek. Hetgeen geen straf is,
maar de conditie waaronder in deze wereld geleerd wordt. De ziekte ontstaat door het
genetisch patroon dat de mens heeft meegekregen, maar vaker door de
afgrijselijke zaken die een
mens meemaakt in het leven - zo raken mensen beschadigd en ziek. Een mens
zal zichzelf moeten genezen, soms voordat de reis in het innerlijk kan
worden begonnen, soms juist door de reis in het innerlijk te beginnen - elk
mens kan die volgorde het best zichzelf voorschrijven.
De meest gunstige interpretatie van het gnosticisme zoals de Ouden het
begrepen is dat zij een poging hebben gedaan de collectieve
belevenis van de religie en de onderworpenheid aan een bepalende God om te
vormen tot een meer persoonlijk gerichte filosofische leidraad in de
zoektocht naar het onbepaalde en onnoembare, de reden van het bestaan. Het
gnosticisme in de oude tijd is door toedoen van de kerk van Rome nooit
breder geaccepteerd geraakt dan op het niveau en in de omvang van een sekte.
Door het Gnosticisme zoals de Modernen het hebben beleefd, genoten de genoten
van het genootschap exclusiviteit, konden zij zich vergenoegen in het select sektarisme
en een excentrisch positie tegenover de gelovige massa. Meer te zijn dan een
oude christelijke sekte werd gepoogd het moderne gnosticisme
te koppelen aan het Boeddhisme en aan andere oriëntaalse invloeden, hetgeen
tegelijk de ingebeelde eminentie van hun status moest verhogen. Overigens moet
niet over het hoofd worden gezien dat het moderne gnosticisme in dezelfde
tijd opkwam dat Schopenhauer belangstelling voor het Boeddhisme kreeg,
Nietzsche de God van het Christendom dood verklaarde en Darwin de oorsprong
van de mens uiteenzette zonder dat daar hoe dan ook nog een God voor nodig was. Zoals
verderop beschreven zal worden hebben de negentiende en de twintigste eeuw
de eeuwenoude God verworpen, maar niet zonder daar een
andere Opperheer voor in de plaats te nemen - de afstandelijke geleerde: ratio,
soevereiniteit en individualisme, alleen meten is weten. Zoals zal worden betoogd heeft
men op deze wijze oude wijn in nieuwe zakken gedaan, want het primaat van de
Oude Geest, het Luciwher paradigma, werd daarmee niet vermeden.
Het is natuurlijk een mooie frase te stellen dat men alleen zelf in het innerlijk op zoek
kan gaan naar de oorsprong en wanneer men daadwerkelijk op zoek gaat men
die oorsprong ook zal vinden. Men zal die oorsprong echter nooit vinden op basis
van in de mensenwereld verwoorde filosofieën, Gnostisch, Boeddhistisch of
welke dan ook. Alleen wanneer men zich van het vergankelijke vrijmaakt -niet
losmaakt- vindt men de ene waarheid,
of dan toch het persoonlijk aandeel in de ene waarheid, en kan men daarna in
liefde warmte en schoonheid aan de wereld geven. Zo vindt men het evenwicht en kan men zich zelf
genezen verklaren. Er is geen geheime kennis of verborgen gnosis, anders dan
de kennis die nog niet is gevonden - zelfkennis. Wie daarnaar op zoek gaat zal
altijd vinden. Degene die nog niet heeft gevonden onwetend noemen, de
gnostische hebbelijkheid, maakt duidelijk zelf nog niet klaar te zijn met de
zoektocht. Er is geen kennis die voor de een is voorbestemd en aan de ander
wordt onthouden. Er zijn geen relikwieën van de dood, want iedereen kan de naam van de AllerEerste vinden - en de
AllerEerste heeft de naam van eenieder al lang uitgesproken, anders zou je
niet in leven zijn.
Noten bij "Gnosticisme"
Noot 1
Om het pad van transfiguratie te kunnen gaan, dient u macht te bezitten. Daarom sprak Jezus: “Niemand neemt hetzelve van Mij,
maar Ik leg het van Mijzelven af; Ik heb macht hetzelve af te leggen, en heb macht hetzelve wederom te nemen. Dit
gebod heb Ik van Mijn Vader ontvangen.” Als u deze macht mist, moet alle
pogen tevergeefs zijn. Het is zelfs zo dat iemand die deze macht bezit, niet
anders dan tot transfiguristische resultaten kan komen. De bijbel noemt deze macht: het bezit van
de Heilige Geest. Gnostische uitleg van Johannes 10:8. terug naar de tekst
Noot 2
Een demiurg -Oudgrieks: δημιουργός, dèmiourgós- is letterlijk een ambachtsman,
een bouwer. In Plato`s Timaeus vormt een demiurg vanuit ongeordende materie -of
bewegende chaos- de wereld naar het beeld van de Ideeën. In
gnostische en enkele andere filosofieën is de Demiurg eveneens de schepper van het
universum, bovennatuurlijk en daarbij de schepper van het kwaad, maar tevens
ondergeschikt aan het Opperwezen.
De naam Yaldabaoth als de naam van de Demiurg komt naar voren als benaming voor de “valse godheid” die
ontstond toen Sofia, de vrouwe van wijsheid, zich manifesteerde zonder haar
wederhelft Christus.
Zie voor de voorchristelijke en voorjoodse geschiedenis van vrouwe Sofia -ook
vrouwe Hokma genaamd- en haar huwelijk met de godheid van de noordelijke stammen El -de god die later
fuseerde met de oorlogsgod van de zuidelijke stammen Jahweh en de Bijbelse God werd- het hoofdstuk De
denkbare God in Zonen van Sem 4, de evolutie van een creatie, elders in dit boek. terug naar de tekst
Noot 4
De integrale Engelstalige versie van “Timaeus” is te downloaden op
http://classics.mit.edu/Plato/timaeus.html. Plato schreef dit boek in
360 bce en lichtte daarin zijn ideeën toe. terug naar de tekst
Noot 5
Sethianen worden zo genoemd vanwege hun verering van de Bijbelse Seth, de derde zoon
van Adam en Eva, die is weergegeven in hun mythen van de schepping als een
goddelijke incarnatie. Deze Sethianen beschouwden zich als de afstammelingen
van Seth. Deze Gnostici worden gezien als een Hellenistische filosofische
ketterij van Joodse en Heidense oorsprong. terug naar de tekst
Sethiaanse teksten binnen de Nag Hammadi bibliotheek:
●
De Apocalyps van Adam - een niet-christelijke tekst, maar overgeleverd in
een christelijke redactie.
Christelijke georiënteerde teksten uit de Nag Hammadi bibliotheek:
●
Het Apocryphon van John
●
De gedachte van Norea
●
De trimorphe Protennoia
●
Het Koptische Evangelie van de Egyptenaren
●
Het evangelie van Judas
Later teksten, waarschijnlijk met een platonische invloed:
●
Zostrianos
●
Drie Steles van Seth
●
Marsanes
●
Allogenes
Noot 6
Deze gnostische thematiek heeft in een modern jasje zijn plaats veroverd in
de populaire cultuur in een film als “The Matrix” die eind 20e eeuw voor het
eerst verscheen. Ook Boeddhistische motieven lijken in deze film een plaats
te hebben gekregen. Zie verder:
http://www.unomaha.edu/jrf/gnostic.htm. In nog meer films wordt
deze thematiek vermoed:
Blade Runner en Prometheus van Ridley Scott, Stigmata van
Rupert Wainwright, The Truman Show van Peter Weir, The Forgotten
van Joseph Ruben en Vanilla Sky van Cameron Crowe. Zie verder:
http://www.imdb.com/list/_NVQ_9abh6Q/.
In de populaire literatuur bevat
Blood Meridian door de Amerikaanse auteur Cormac McCarthy diverse gnostische
elementen en is de Manga serie "Eden: Het is een eindeloze wereld"
grotendeels gebaseerd op de gnostische mythologie. terug naar de tekst
|